Loting roept bij veel bestuurders een ongemakkelijk gevoel op. Het voelt willekeurig, misschien zelfs oneerlijk. Toch laten onderzoeken keer op keer zien dat deelnemers aan een transparant lotingsproces achteraf tevredener zijn dan deelnemers die door een selectiecommissie zijn beoordeeld. Hoe kan dat?
Het verschil tussen uitkomst- en procesrechtvaardigheid
Wanneer mensen beoordelen of een verdeling eerlijk is, kijken ze niet alleen naar het resultaat. Psychologen onderscheiden twee vormen van rechtvaardigheid: uitkomstrechtvaardigheid (heb ik gekregen wat ik verdien?) en procesrechtvaardigheid (was het proces eerlijk?). Onderzoek van Tom Tyler, hoogleraar aan Yale, toont aan dat procesrechtvaardigheid vaak zwaarder weegt dan de uitkomst zelf.
Bij selectie door commissies ontstaat al snel het gevoel dat subjectieve criteria een rol spelen. Bij loting valt die twijfel weg: iedereen heeft dezelfde kans, en dat is controleerbaar.
Eerlijke subsidieverdeling in de praktijk: een handleiding voor overheden
Wat de cijfers laten zien
Uit evaluaties van gemeentelijke subsidierondes blijkt dat de tevredenheid onder aanvragers na een lotingsprocedure gemiddeld 15 tot 20 procent hoger ligt dan na beoordeling door een commissie. Dat geldt opvallend genoeg ook voor aanvragers die zijn uitgeloot.
De reden is eenvoudig: zij begrijpen waarom ze niet zijn geselecteerd. Er was geen mysterieus puntensysteem, geen onduidelijke weging. Ze hadden gewoon pech, en dat is iets wat mensen beter kunnen accepteren dan een subjectief oordeel.
“We waren bang dat loting weerstand zou oproepen, maar de evaluatie liet het tegenovergestelde zien. Aanvragers waardeerden de eerlijkheid van het proces enorm.”
Transparantie als sleutel
De hoge tevredenheid na loting komt niet vanzelf. Het vereist dat het proces volledig transparant is. Deelnemers moeten vooraf weten hoe de loting werkt, welke criteria gelden voor deelname en hoe het resultaat tot stand komt.
Een digitaal lotingssysteem maakt dat mogelijk door elke stap vast te leggen en achteraf controleerbaar te maken. Juist die openheid zorgt ervoor dat mensen het resultaat accepteren, ook als het niet in hun voordeel uitvalt.
De les voor bestuurders
Als u overweegt om loting in te zetten, laat u dan niet leiden door het idee dat loting willekeurig aanvoelt. De praktijk wijst uit dat burgers een transparant lotingsproces als eerlijker ervaren dan een ondoorzichtige selectieprocedure. Investeer in heldere communicatie, een controleerbaar systeem en goede voorlichting.
